W Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku od kwietnia do grudnia
2025 r. realizowano zadanie pt. „Haft kujawski – utrwalmy, ocalmy wraz z twórczynią
ludową Krystyną Zagrabską” w ramach programu „Mistrz tradycji 2025”
sfinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących
z Funduszu Promocji Kultury.
Zadanie było kontynuacją rozpoczętej w 2021 r. akcji ratowania regionalnych tradycji
w dziedzinie haftu kujawskiego (Projekt „Haft kujawski ginie. Nauczmy, ocalmy!”). Składało
się z następujących elementów: prelekcji na temat historii i cech charakterystycznych haftu
kujawskiego, cyklu warsztatów tradycyjnego haftu kujawskiego prowadzonych przez
„Mistrza tradycji” – Krystynę Zagrabską, wystawy prac w formie on-line oraz wydania
kalendarza na 2026 r. z pracami uczniów i ich mistrza. Nauka opierała na bezpośrednim
przekazie unikalnej wiedzy i umiejętności osobom zainteresowanym praktyczną kontynuacją
tego zajęcia. Oczekiwanym efektem zadania było systematyczne wyszkolenie, przekazanie
kolejnemu pokoleniu mieszkańców regionu tajników zanikającego rękodzieła, zwiększenie
szans na przetrwanie i utrwalenie haftu kujawskiego jako dziedziny twórczości ludowej
szczególnie ważnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego Kujaw.
Od kwietnia do listopada 2025 r. w Muzeum Etnograficznym we Włocławku
realizowane były warsztaty haftu kujawskiego prowadzone przez Krystynę Zagrabską ze
Stowarzyszenia Twórców Ludowych Oddział Włocławek, hafciarkę z 40-letnim
doświadczeniem, uczennicę Reginy Majchrzak i Ireny Najdek, mistrzynię w tej dziedzinie
rękodzieła ludowego. Poprzedziła je prelekcja etnograf Doroty Kalinowskiej na temat genezy,
wzorów, motywów, zasad kompozycji haftu kujawskiego zorganizowana na wystawie
czasowej poświęconej twórczości artystki pt. „Haftowane, malowane. Piękno ludowego
zdobnictwa w twórczości Krystyny Zagrabskiej”.
W warsztatach uczestniczyło sześć osób wybranych przez organizatorów. Cztery
z nich brały udział w poprzednim projekcie, dwie były nowe, ale posiadające doświadczenie,
znające podstawowe ściegi i wzory kujawskie. Wszyscy to mieszkańcy Kujaw: Brześcia
Kujawskiego, Ciechocinka, Włocławka i Witowa. Nauka trwała siedem miesięcy. Od
kwietnia do listopada w Muzeum Etnograficznym we Włocławku zorganizowano 28 spotkań,
w sumie ponad 140 godzin warsztatowych.
To co najistotniejsze, to fakt, że nauka opierała się na bezpośrednim przekazie
unikalnej wiedzy i umiejętności praktycznych. Uczestnicy, pod okiem mistrzyni tradycji,
pogłębiali swoją wiedzę dotyczącą rodzaju tkanin, nici, sposobu przygotowywania materiału,
kalkowania. Utrwalali podstawowe ściegi kujawskie, takie jak: sznureczek, kładziony, atłasek
na podkładzie, dziergany, dziureczki, przewlekanie, „Janina”, snutki, aplikacje. Stosowali je
na motywach charakterystycznych dla regionu, m.in. na różach, liściach dębu, chabrach,
kłosach, rozrysowywanych i haftowanych na serwetkach. Uczyli się również ich
krochmalenia i obrabiania pikotką na szydełku. Dzięki temu skompletowali zestawy bielizny
stołowej.
Lipcowe zajęcia poświęcono przygotowaniom projektów prac finałowych, czyli
elementów haftowanych tradycyjnego odświętnego stroju ludowego kobiecego. Każdy
z uczestników dokonał wyboru jednej część garderoby, na której wzór haftu samodzielnie
projektował, w oparciu o dotychczasową wiedzę, konsultacje z „Mistrzem tradycji” oraz
etnograf Dorotą Kalinowską. Inspirację stanowiły zabytkowe czepce, kryzy, kołnierzyki,
halki i fartuchy, pochodzące ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Włocławku,
prezentowane na zajęciach. Do końca listopada warsztaty poświęcono wykonaniu prac
finałowych, a były to: dwa czepce, kryza, halka piekielnica, dwa fartuchy. Mistrzyni
przygotowała kołnierzyk, a organizatorzy, zmobilizowani przez uczestników projektu do
wykonania swoich prac przygotowali kryzę, dwa fartuchy (w tym jeden dziecięcy) i halkę.
W grudniu nastąpił finał, został wydany kalendarz z pracami uczniów
i mistrza oraz wystawa prac w formie on-line i uroczyste zakończenie. Wyhaftowane
elementy kobiecych strojów kujawskich służyć będą edukatorom muzealnym na zajęciach,
spotkaniach z kulturą ludową.
Liczymy na to, że przekazana kolejnemu pokoleniu mieszkańców Kujaw wiedza
praktyczna da szansę na przetrwanie tej dziedziny niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Beata Wąsik
Zadanie pn. „Haft kujawski – utrwalmy, ocalmy wraz z twórczynią ludową Krystyną
Zagrabską” z programu „Mistrz tradycji 2025” dofinansowano ze środków
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
